بين مجتهدين وبين مجتهد ورعيّت هم رجوع به مجتهد ديگر مىشود . پنجم : رؤيت هلال است پيش از ظهر ، واشهر وأقوى اين است كه آن اعتبار ندارد ، نه در روزه گرفتن در اوّل ماه رمضان ، ونه در افطار كردن در عيد فطر ، ونه در غير اين ، بلكه آن هلال از شب آينده محسوب مىشود . وبعضي نسبت به علّامه داده‌اند كه در مختلف « 1 » فرق گذاشته ما بين اوّل ماه رمضان واوّل شوّال ، ودر اوّل اعتبار كرده نه در ثاني . وظاهر اين است كه أو هم در اينجا موافق مشهور است چنان كه از آخر كلام أو ظاهر مىشود . ششم : شمردن پنج روز است از اوّل ماه رمضان گذشته وگردانيدن روز پنجم را اوّل ماه رمضان آينده ، مثلا هرگاه اوّل رمضان گذشته جمعه بوده است بايد اوّل رمضان آينده سه شنبه باشد . واين در نزد علماى ما اعتبار ندارد ، هر چند حديث به اين مضمون وارد شده . بلى جمعى از ايشان گفته‌اند كه اگر در همه سال مانعى از رؤيت هلال باشد مثل ابر وغبار ، در اين وقت اعتبار دارد . اين دور نيست چون غالب اين است كه در عرف وعادت اين حساب تخلّف نمىكند ودر اين وقت كه همهء سال مانعى باشد اعتماد به استصحاب ماهها باقي نمىماند كه همه را سى سى حساب كنيم چنانكه مشهور كرده‌اند ، ودور نيست كه هرگاه در شش ماه هم چنين باشد بلكه از سه ماه بيشتر هم كه چنين باشد باز حكم اين باشد ؛ چون بسيار بعيد است كه بيش از سه ماه متوالى ماه تمام باشد . هفتم : ابن بابويه در كتاب مقنع قائل شده به اينكه هرگاه هلال بعد از شفق غروب كند ، يعنى بعد از زوال حمرهء مغربى ، اين علامت اين است كه ماه دوشبه است ، وهرگاه سايه سر آدمي در آن شب نمايان شود علامت اين است كه سه شبه است . « 2 » واين قول ضعيف است ، وأقوى واشهر عدم اعتبار اينها است . وهمچنين از أو نقل شده اينكه هرگاه هلال طوق بسته باشد علامت شب دوم است . واين نيز ضعيف است هر چند حديث صحيح دلالت بر آن دارد . « 3 » هشتم : از ابن عقيل نقل شده است قول به اينكه هرگاه مانعى از رؤيت هلال باشد از ماه

--> ( 1 ) . مختلف الشيعة ، ج 3 ، ص 358 ، المسألة 89 . ( 2 ) . المقنع ، ص 183 - 184 . ( 3 ) . الكافي ، ج 4 ، ص 78 ، باب الأهلّة والشهادة عليها ، ح 11 .